Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

5 lipca 2021

NR 10 (Lipiec 2021)

Współczesne wezwanie duszpasterskie – Dorosłe Dzieci Alkoholików

0 34

Wśród wielu problemów dotykających przestrzeni współczesnej rodziny jako szczególnie ważne zagadnienie jawi się zjawisko coraz powszechniejszego nadużywania alkoholu czy wręcz alkoholizmu jednego lub dwóch rodziców2.

Znaczącą konsekwencją takich postaw jest rosnące w coraz większej liczbie pokolenie dorosłych dzieci alkoholików (DDA). Są to pełnoletnie osoby, które wychowywały się w rodzinie alkoholowej i związku z tym doświadczają w swoim dorosłym życiu trudności, których korzenie tkwią w doświadczeniach wyniesionych z rodziny alkoholowej. Z dostępnych szacunkowych danych wynika, że DDA stanowią około 40% dorosłej populacji Polaków. Już te dane stanowią współczesne wezwanie, by temu problemowi poświęć znaczną uwagę na płaszczyźnie teoretycznej, jak i praktycznej. Wydaje się to szczególnie ważnym zadaniem, albowiem część z dorosłych dzieci alkoholików zacznie nadużywać alkoholu, część zwiąże się z osobami uzależnionymi, a inne z nich będą unikać myślenia o tym, co wydarzyło się w dzieciństwie. Niestety, według dostępnych danych prawie połowa DDA nie zdecyduje się na stały, zalegalizowany związek, a wiele zawartych małżeństw (około 1/3) skończy się rozwodem. Wiele dorosłych dzieci alkoholików nie odnajdzie się w pełni w roli rodzica czy nie decyduje się na posiadanie potomstwa.

POLECAMY

Źródło problemów dorosłych dzieci alkoholików

Drogą do odpowiedzi na pytanie o przyczyny głównych problemów dorosłych dzieci alkoholików jest okres ich dzieciństwa. Czas ten bowiem jest kluczowy dla rozwoju ich tożsamości. Dziecko, doświadczając własnej bezradności, powinno przejść od symbiotycznej do niezależnej relacji z rodzicami. Ma przy tym uczyć się wielu umiejętności niezbędnych do przetrwania i do poukładania życia tak, by czuć się szczęśliwym i spełnionym. W rodzinie, która zaspokaja emocjonalne potrzeby dziecka, gdzie dominują przejrzyste zasady i reguły, rozwija się spójna i silna tożsamość. W takiej przestrzeni rodzinnej dziecko nabywa także umiejętności koegzystencji z ludźmi, która pozwoli mu realizować siebie. Zdecydowanie inaczej sytuacja wygląda w rodzinie z problemem alkoholowym. W niej ujawnia się zjawisko permanentnego kryzysu związanego z ciągłym nadużywaniem alkoholu przez jednego czy dwoje rodziców, a pod znakiem zapytania staje przetrwanie systemu rodzinnego. W takim przypadku cała rodzina przystosowuje się do sytuacji, gdy matka/ojciec lub matka i ojciec jest często wyłączone z zaspokajania potrzeb własnej rodziny. Ma to miejsce na przykład przez nieobecność fizyczną jednego albo obojga rodziców, gdy spożywają w nadmiernych ilościach alkohol poza domem, lub nieobecność psychiczną, kiedy jest czy są, obecni w domu, ale w zamroczeniu alkoholowym. Takie formy nieobecności trwają zazwyczaj wiele lat, powodując, że dziecko trwa w permanentnym stresie, co wymusza na nim zachowania trudne lub raniące, ale pozwalające mu na przetrwanie. Atmosfera domu alkoholowego związana jest także ze stanem swoistego napięcia powiązanego z nieprzewidywalnością tego, co może się wydarzyć, z narastającym gniewem, złością, pretensjami, co powoduje u dziecka doświadczenie głębokiego niepokoju. Konsekwencją emocjonalnego opuszczenia dziecka w rodzinie z problemem alkoholowym jest jego bardzo niskie poczucie wartości czy nawet bezwartościowości.

Trzy rzeczy na „nie” 

Głównym, jak się wydaje, powodem braku informacji na temat sytuacji rodzinnej dziecka w rodzinie z problemem alkoholowym są przekazy, jakie ono w niej otrzymuje. W przestrzeni swojej dysfunkcyjnej rodziny dziecko uczy się trzech rzeczy na „nie”: nie ufać, nie mówić i nie odczuwać, których przestrzeganie staje się życiową koniecznością. Postawa nieufności jest konkluzją i intuicją życia w chaosie wobec urazów, jakie funduje rodzina z problemem alkoholowym. Dziecko na początku swego istnienia uczy się od rodziców i poprzez rodziców ufności i porządku świata. W przypadku rodzica czy rodziców z problemem alkoholowym następuje brak oparcia w nich, co pozbawia dziecka pewności i rozeznania życiowego. Brak dotrzymania obietnic, umów, niespójność działań oraz niekonsekwencje wychowawcze ze strony pijącej matki lub ojca czy ich obojga nie sprzyja kształtowaniu postawy ufności, a nieufność budzi obronność. Brak jasnych reguł funkcjonowania w rodzinie, permanentny „nieporządek” w niej powoduje silne zaburzenie życia uczuciowego. 
 


Kolejny mocnym przekazem, jakie otrzymuje dziecko od dorosłych w rodzinie dysfunkcyjnej, jest nie mówić w jakikolwiek sposób o sprawach związanych z problemem alkoholowym. Nie mówić o tym, że pije jedno lub dwoje rodziców, nie wspominać o ich złym samopoczuciu, niedyspozycji lub złej kondycji psychicznej lub fizycznej. Taka postawa oznacza także zamknięcie się na tematy związane z rodziną wobec obcych. Na zewnątrz rodziny nie opowiada się o tym, co dzieje się trudnego w domu, a ma związek z nadużywaniem substancji odurzających czy alkoholizmem rodziców. Często dzieci czynią tak ze wstydu, strachu i nadziei, że będzie lepiej, że coś się zmieni i że nie jest aż tak źle. Taka postawa permanentnego dziecięcego zaprzeczania skutkuje czasem ogromną samotnością dziecka w rodzinie alkoholowej, gdyż wszelkie tabu paraliżujące pole otwartej i intymnej komunikacji w rodzinie powoduje pustkę samotności. 

Zachowania, choćby te wspomniane powyżej, ze strony jednego lub obojga rodziców nadużywających alkoholu powodują w życiu dziecka silne stany emocjonalne uporczywej złości, nienawiści czy gniewu wobec nich. Grozi to w rozumieniu dziecka odebraniem rodzicielskiej miłości i stanowi bardzo trudną dla niego psychologicznie sytuację. Dlatego zaczyna ono przekonywać siebie samego, że nie doświadcza takich wymienionych powyżej stanów emocjonalnych. Działania tego rodzaju, dające jakieś subiektywne poczucie bezpieczeństwa, zbyt często powtarzane mogą powodować odłączenie się od świata własnych emocji i utraty świadomości o najgłębszych poruszeniach emocjonalnych swego serca. Rodzące się z takich sytuacji zafałszowanie wewnętrznej rzeczywistości powoduje osłabienie lub nawet wyłączenie czujnika emocjonalnego dziecka potrzebnego w życiu do orientacji w świecie i w sobie samym. Skutkuje to swoistym „zamrożeniem emocjonalnym” i stałą walką o ich opanowanie, co wiąże się z postawą „niczego w swoim życiu nie odczuwać”.
 


Odgrywane role

Problemy dorosłych dzieci alkoholików w ich pełnoletnim życiu wiążą się także z rolami społecznymi, jakie odgrywały w swojej rodzinie z problemem alkoholowym. Wyróżnia się cztery typy takich ról społecznych: bohater rodzinny, kozioł ofiarny, dziecko-maskotka i niewidzialne dziecko. 

  1. Pierwsza z ról określana jest mianem bohatera rodziny. Jest nim dziecko, które dostarcza rodzinie dysfunkcyjnej poczucia wartości, dumy i sukcesu. Takie dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym bierze zazwyczaj na siebie różne obowiązki i w działaniu „na zewnątrz” świetnie sobie z nimi radzi. Bohater rodzinny staje się tym w rodzinie dysfunkcyjnej, który załatwia sporą część spraw dorosłych, jak na przykład: sprzątanie, gotowanie czy wychowywanie młodszego rodzeństwa. Postrzega się takie dziecko jako dzielne, zaradne, opanowane czy pełne poświęcenia i gotowości do rezygnacji z siebie dla najbliższych. Widząc działanie dziecka bohatera rodziny, panuje u rodziców przekonanie o wychowaniu odpowiedzialnego i odnoszącego sukcesy młodego człowieka. W rzeczywistości taki odbiór jest złudny, gdyż bohater rodziny pod zakładaną „maską” skrywa swoje „dziecko”, ciągle niezadowolone z siebie i z tego, co osiąga. Żyje w stałym napięciu, bojąc się odkrycia przez innych, jaki jest rzeczywiście. W takim dziecku narasta poczucie bezwartościowości i osamotnienia wraz z głębokim przeświadczeniem, że jest nikomu niepotrzebne. Wynika to między innymi z faktu, że dziecko grające rolę bohatera rodziny przechodzi swoją drogę ku dorosłości bez pełnego cyklu dzieciństwa i dorastania, co nie pozwala mu na sprostanie przyszłym wyzwaniom dorosłości. 
     
  2. Rolę nazwaną kozłem ofiarnym gra przeważnie dziecko, poprzez które rodzina dysfunkcyjna ma szanse odwrócić uwagę od rzeczywistych problemów. Dziecko w tym przypadku traktuje się jako pewien „obiekt zastępczy”, który służy do rozładowania negatywnych uczuć osób dorosłych. Postrzegane jest bowiem ono z pozoru jako przeciwieństwo bohatera rodziny, czyli jak nieodpowiedzialne i trudne, przynoszące swoim zachowaniem sporo kłopotów i trudności. Dziecko, będąc „drogą do odreagowania” emocji dorosłych w rodzinie, wyraża często swoje negatywne uczucia jakie na nim są skupione poprzez kiepską naukę, wczesne sięganie po alkohol czy narkotyki i wejście w tzw. złe towarzystwo, a w swojej postawie wobec rodziców jest zwykle bezczelne i aroganckie. U takich dzieci bardzo często pojawia się uczucie nienawiści do świata i ludzi, które nie daje mu szansy na bycie dobrym. Równie często rodzi się w nich uczucie zazdrości i niedoceniania.
     
  3. Jeszcze inną rolę, jaką może grać dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym, jest bycie dzieckiem-maskotką. Taka osoba, dziecko, często najmłodsze z rodzeństwa, odpowiada za poprawienie nastroju i humoru rodziny. Jego zadaniem, „specjalnością”, jest rozładowanie powstających często w rodzinie dysfunkcyjnej napięć i tworzenie pozytywnego klimatu. Niestety, takie traktowanie dziecka w rodzinie z problemem alkoholowym powoduje, że dziecko-maskotka jest przestraszone i napięte, kiedy ma poradzić sobie ze złością domowników. Rola ta powoduje także złe radzenie sobie dziecka w sytuacjach stresowych i wymagających odpowiedzialnych decyzji, a ono grające tę rolę pozostaje długo niedojrzałe emocjonalnie. 
     
  4. Niewidzialne dziecko (mała królewna, śpiący rycerz aniołek), dziecko we mgle, dziecko zagubione to rola, którą najczęściej podejmuje dziecko o dużej wrażliwości i delikatnej konstrukcji psychicznej. W tej roli wycofuje się z życia, izoluje się od koszmaru rodziny dysfunkcyjnej, uciekając w świat swojej wyobraźni i marzeń. W rodzinie zachowuje się tak, aby nie zwracać na siebie uwagi, niewiele od niej wymaga, potrafi zająć się sobą i nie sprawiać problemów wychowawczych. W relacjach społecznych jest wycofane, czasem uznawane za nieśmiałe. Granie takiej roli w rodzinie z problemem alkoholowym powoduje u dziecka narastające poczucie bezwartościowości i głębokiego osamotnienia. Takie relacje w rodzinie dysfunkcyjnej powodują także u dziecka brak umiejętności nawiązywania kontaktu z innymi osobami, właściwego wyrażania swoich potrzeb czy zdolności współpracy z innymi. W życiu dorosłym niewidzialne dziecko nie potrafi zawiązać satysfakcjonujących go związków uczuciowych. 

Typowe zachowania dorosłych dzieci alkoholików

Opisana powyżej w dużym zarysie sytuacja rodzinna, w której wzrastały dorosłe dzieci alkoholików i role, jakie w niej pełniły, ma fundamentalny wpływ na ich dorosłe życie, na to, co i jak w nim przeżywają. DDA w ich pełnoletnim życiu towarzyszy silny lęk przed odrzuceniem, co często skutkuje świadomym unikaniem zbliżenia uczuciowego z innymi ludźmi. Przejawia się to także w dużych trudnościach w tworzeniu trwałych, satysfakcjonujących związków z ludźmi. Również już w trwającym związku dorosłe dziecko alkoholików wyczulone jest na wyłapywanie sygnałów od partnera sugerujących chęć odejścia czy osłabienia, na co reaguje działaniem wyprzedzającym, pierwsze zrywając takie bliższe relacje. 

Odrzucenie przez rodziców, którego doświadczają dorosłe dzieci alkoholików w swojej dysfunkcyjnej rodzinie, wpływa bardzo silnie na ich obraz samych siebie, a zwłaszcza poczucie niższej wartości czy wręcz bezwartościowości. Dorosłe dzieci alkoholików starają się z tym bolesnym odczuciem niskiej wartości poradzić sobie przede wszystkim na dwa sposoby. Pierwszy z nich to zachowania perfekcyjne objawiające się w stawianiu sobie dużych wymagań i wielu zadań do wykonania. Wydaje się, że dorosłe dzieci alkoholików poprzez takie działania udowadniają swoją wartość. Niestety, budowanie tylko poprzez działania zewnętrze poczucia wartości przy jakiejkolwiek krytyce działań, mimo licznie udzielonych pochwał, wzmaga na nowo u DDA zaniżoną wartość siebie. Drugim sposobem dawania sobie rady z niskim poczuciem wartości są w przypadku dorosłych dzieci alkoholików zachowania unikowe. Polegają one na wycofywaniu się z góry ze wszystkich trudnych do wykonania zadań, by nie poczuć goryczy porażki. Dorosłe dzieci alkoholików mają także tendencję do zamykania się w raz obranym kierunku działania. Nie rozpatrują przy tym innych możliwości postępowania i prawdopodobnych konsekwencji podjętych działań. Impulsywność taka prowadzi DDA do zamieszania, nienawiści do samych siebie i utraty kontroli nad otoczeniem. Dodatkowo, gdy zorientują się w zaistniałej sytuacji, zużywają przesadną ilość energii na jej oczyszczenie.
Dorosłe dzieci alkoholików są osobami, które doświadczyły w swoim dzieciństwie stanu odrzucenia, co w ich pełnoletnim życiu powoduje, że są nieufne i mają potrzebę dystansu wobec innych ludzi. Konsekwencją takich relacji z otoczeniem jest silne poczucie osamotnienia i izolacji. Dorosłe dzieci alkoholików mogą wtedy celowo unikać związków z ludźmi albo wchodzić w związki z przypadkowymi ludźmi, z którymi nie łączy ich więź emocjonalna. Przyczyną takiego postępowania DDA jest chęć uniknięcia samotności za wszelką cenę. Dorosłe dzieci alkoholików są też w takich związkach niezwykle lojalne, nawet w obliczu dowodów, że druga strona na to nie zasługuje.

U dorosłych dzieci alkoholików w okresie ich dzieciństwa nie zostały zaspokojone podstawowe potrzeby emocjonalne bycia kochanym, akceptowanym, podziwianym czy ważnym dla kogoś. Ich duże wysiłki u swoich rodziców, by „zasłużyć na miłość”, nie przyniosły oczekiwanych zmian i nadal nie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Katecheza"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dostęp do filmów szkoleniowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy