Dołącz do czytelników
Brak wyników

Rozwój osobisty katechety

17 sierpnia 2022

NR 16 (Lipiec 2022)

Uczeń XXI wieku

0 61

Faktem jest, że każdy uczeń przejawia indywidualne różnice w zakresie cech, temperamentu, możliwości, potrzeb itp. Dodatkowo można wyodrębnić różnice kształtujące się na przestrzeni pokoleń, na które ma wpływ rozwój cywilizacji. Głównym determinantem wpływającym na odmienność współczesnego ucznia jest nielimitowany dostęp do świata online, nie bez znaczenia pozostaje również wszechogarniający konsumpcjonizm.

Transformacja techno­logiczna, jaka dokonała się w ostatnich dziesięcioleciach, spowodowała, iż wizerunek współczesnego dziecka i nastolatka jest odmienny od tego, jaki znamy z wcześniejszych pokoleń. Różnice w pojmowaniu świata i rozszerzonej rzeczywistości oraz aktywność w świecie wirtualnym są szczególnie widoczne i mogą wydawać się znaczące. Poziom funkcjonowania dzieci jest zupełnie inny niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Sposób myślenia młodych ludzi zmienia się z linearnego na wielowątkowy, co spowodowane jest zmianami w neuronalnej budowie mózgu wywołanymi długotrwałym kontaktem z internetem. Coraz trudniej jest młodym ludziom przyjąć szeroki punkt widzenia na różne sprawy, ale także mają oni problem z wyciąganiem właściwych wniosków czy refleksji. Zmiany te wpływają szczególnie na niezwykle wartościową cechę, jaką jest kreatywność. Nieumiejętność wyrażania emocji i odczuwania uczuć innych ludzi powoduje kłopoty w nawiązywaniu oraz podtrzymywaniu relacji z otoczeniem. Brak empatii i al­truizmu powoduje skupienie na samym sobie i sprawach dotyczących jedynie własnej osoby. Wydawać by się mogło, że dzieci żyjące w świecie wirtualnym wykazują niektóre cechy typowe dla dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. 

POLECAMY

Współczesny świat podzielony jest na dwie grupy z uwagi na funkcjonowanie w rzeczywistości cyfrowej. Pierwsza z nich to tak zwani cyfrowi imigranci, czyli osoby, dla których świat wirtualny jest czymś obcym, nieznanym i niepotrzebnym. Drugą grupę stanowią cyfrowi tubylcy, w większości młodzi ludzie, dla których internet i nowoczesne technologie stanowią kluczowy element funkcjonowania. 
 

Nadmierne korzystanie z sieci globalnej powoduje, że zdolności poznawcze ulegają obniżeniu, a co za tym idzie – zdobywane informacje nie są właściwie analizowane i przetwarzane w szerszym kontekście. 


Nie ulega wątpliwości, że zarówno styl życia i jego szybkie tempo, adaptacja do warunków środowiska, jak i nadmierna ekspozycja na ekrany oraz utrudnienia w funkcjonowaniu wynikające z globalnej pandemii prowadzą do nieprawidłowości i problemów. Analizując różne dane, można wyodrębnić cztery główne syndromy i fobie charakterystyczne dla obecnych czasów. 

Hikikomori 

Rodzaj fobii, który polega na odrzuceniu społeczeństwa, odmawiania wychodzenia z domu lub określonego pomieszczenia. Ludzie dotknięci tą fobią nawiązują kontakty interpersonalne jedynie z pośrednictwem internetu, nie kontaktują się z rodziną czy z bliskimi. Jednocześnie nie występują objawy typowe dla agorafobii. Najczęściej problem ten dotyczy mężczyzn. Według danych japońskiego Ministerstwa Zdrowia z hikikomori mamy do czynienia, gdy osoba izoluje się od życia społecznego przez okres dłuższy niż 6 miesięcy. Ważne, by objaw ten nie był spowodowany chorobą lub zaburzeniami natury psychicznej. Osoba cierpiąca na ten typ fobii przejawia trudności w rozwiązywaniu problemów, a niemiłe doświadczenia powodują stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. Otoczenie negatywnie reaguje na zachowania takich osób, dlatego też własny dom lub pokój staje się jedyną bezpieczną przestrzenią do życia. Obowiązki codzienne spychane są na dalszy plan, najczęściej czas aktywności przypada na porę nocną. Często równocześnie występują zaburzenia depresyjne, schizofreniczne, fobie społeczne lub zaburzenia osobowości typu schizoidalnego. Jeżeli osoba dotknięta fobią nie upatruje jej przyczyn po stronie rodziny, to zdarza się, że utrzymuje z nią sporadyczny kontakt. Jednakże znajomi poznani w sieci są zawsze najważniejsi. Do głównych rozrywek hikikomori zaliczają się gry komputerowe oraz internet. Kontakty interpersonalne ograniczone są do komunikatorów internetowych, czatów, wspólnego grania w gry. Niejednokrotnie hikikomori stanowią odrębne społeczności w sieci. 
 


Nomofobia

Strach przed brakiem telefonu komórkowego. Nazwa tej fobii wywodzi się od angielskich słów „no mobile fobia”. Najczęstszymi symptomami nomofobii są ataki paniki, zawroty głowy, nudności, podwyższone tętno, wzmożona potliwość, duszności czy ból w klatce piersiowej. Według badań przeprowadzonych w 2013 roku ponad połowa osób korzystających z telefonu komórkowego sprawdza powiadomienia co najmniej raz na godzinę, a blisko 10% sprawdza je co 5 minut. Ponad 60% ankietowanych wykazuje zdenerwowanie w momencie, gdy zdarzy im się wyjść z domu bez telefonu, a większość postanawia po niego wrócić. Amerykańskie towarzystwo psychiatryczne uznało nomofobię za zaburzenie sklasyfikowane w DSM V. Uczeń, który cierpi na nomofobię, przejawia ciągłą potrzebę korzystania z telefonu, nie rozstaje się z nim przez całą dobę. Pierwszą czynnością, którą robi po przebudzeniu, jest sprawdzanie powiadomień na telefonie. Często unika bezpośrednich kontaktów z ludźmi, wybierając te telefoniczne. Sytuacja, kiedy bateria telefonu mogłaby się wyczerpać – jest niedopuszczalna, a niezabranie go z domu skutkuje zawsze powrotem. Telefon jest istotną częścią życia młodego człowieka i sytuacja, gdy nie ma go blisko siebie, powoduje silny lęk. Wiele osób cierpiących na nomofobię doświadcza tak zwanego syndromu fantomowego dzwonka, który polega na tym, iż słyszy się dźwięk telefonu, nawet gdy on nie dzwoni. Częste jest też poczucie, że telefon wibruje, nawet gdy nie ma się go przy sobie. Urządzenie zwykle zabezpieczone jest wieloma hasłami czy kodami.  

FOMO

Kolejnym rodzajem fobii jest FOMO (ang. fear of missing out) – lęk przed tym, że coś nas omija. Osoby zmagające się z tą fobią czują dyskomfort, gdy z jakiegoś powodu nie są na bieżąco. Na przykład przebywając w pracy myślą o tym, co omija je w domu i odwrotnie – będąc w domu – myślą o tym, co dzieje się w pracy. FOMO nie jest sklasyfikowane jako jednostka chorobowa. Uczniowie, u których stwierdzono ten syndrom, dążą do ciągłego kontaktu z otoczeniem, telefonują, sprawdzają powiadomienia i konta na portalach społecznościowych, stale dążą do tego, by mieć na bieżąco informacje o tym, co dzieje się w miejscach, w których nie przebywają. Myśl, że życie toczy się bez ich udziału, powoduje u nich zdenerwowanie. Nieustanne myśli o tym, co robią inne osoby, powodują, że nie mają czasu na odpoczynek, rozwijanie własnych pasji czy podejmowanie jakichkolwiek aktywności. Nie istnieje dla nich pojęcie czasu wolnego, a pozostawanie poza tym, co ważne, skutkowało będzie brakiem społecznej akceptacji. Świat wirtualny stawiany jest ponad realny, komunikaty ze strony społeczeństwa są wyznacznikiem wszelkiej działalności. Osoby z FOMO odrzucają własną intymność, dzielą się ze światem każdą sytuacją, nawet taką, która powszechnie uznawana jest za krępującą.

FOLO

Ostatnią z omawianych fobii jest FOLO (ang. fear of living offline), czyli lęk przed byciem offline. Charakterystycznym wyznacznikiem syndromu FOLO jest nieustanne robienie zdjęć i udostępnianie ich w sieci. Uczniowie z FOLO odczuwają potrzebę bycia online 24 godziny na dobę i dokumentują swoją obecność w świecie wirtualnym, fotografując niemal każdą chwilę swojego życia. Głównym celem jest natychmiastowe umieszczenie zrobionego zdjęcia w sieci. Brak dostępu do internetu wywołuje lęk i przerażenie. Osoby z FOMO bardzo często noszą przy sobie duże liczby powerbanków, które chronią przed wyładowaniem się telefonu. 

Cechy cyfrowego tubylca

Aby nie prowadzić do intensyfikacji tych niepożądanych zachowań i cech, warto dostrzec pozytywne aspekty bycia cyfrowym tubylcem. Co zatem zrobić i jakie umiejętności rozwijać, by uczeń nie zagubił się we współczesnym świecie? Zanim omówimy konkretne działania, warto poznać zestawienie, które sporządzone zostało podczas Światowego Forum Ekonomicznego. Wyznaczono wówczas umiejętności miękkie, które powinny być rozwijane we współczesnym świecie.

Dr Tony Wagner z Harvard University wskazuje siedem umiejętności, które uczeń XXI wieku powinien opanować, by lepiej funkcjonować w dzisiejszym świecie[2].

1 Rozwiązywanie problemów i rozwijanie krytycznego myślenia

Na te dwa niezwykle ważne obszary wpływają następujące aktywności: dokonywanie wyborów i podejmowanie decyzji, zauważanie podobieństw, powiązań między różnymi obiektami, sytuacjami, zadawanie pytań, analizowanie danych i informacji, dążenie do rozwiewania wszelkich wątpliwości poprzez próby zrozumienia, wyciąganie wniosków.
 

W tym przypadku dużym wsparciem może okazać się metoda projektów lub debaty klasowe, które umożliwiają działanie zgodnie z następującymi punktami:

  • Identyfikacja problemu.
  • Stawianie pytań.
  • Prowadzenie różnorodnych ba­­dań.
  • Próba odpowiedzi na wcześniejsze pytania.
  • Omówienie sytuacji, problemu na forum klasowym. 
  • Dokonanie ocen.
  • Podejmowanie decyzji.
  • Wyciąganie wniosków.
  • Rozwiązanie problemu.


2 Współpraca w różnych grupach i przywództwo poprzez wywieranie wpływu

Proponuje się umożliwić uczniom warunki do pracy wspólnej, która wdraża do umiejętności udzielania sobie informacji zwrotnej. Chodzi także o przywództwo, które skupione jest na przekonywaniu innych, szukaniu konsensusu oraz kierowaniu poprzez wywieranie wpływu. Kompetencje przywódcze są niezwykle pożądane na rynku pracy, a kształtowanie ich poprzez pracę grupową od najmłodszych lat powinno stać się priorytetem w szkołach.

Umiejętność współpracy obejmuje takie umiejętności jak praca w zespole czy delegowanie ról. Ważne jest, by pozwalać sobie na przedstawienie różnych punktów widzenia na tę samą sprawę oraz wspólne dochodzenie do konsensusu. Dzieci powinny mieć możliwość tworzenia grup roboczych, w których nauczają siebie nawzajem, słuchają siebie, komunikują się i nastawione są na współdziałanie. Przywództwo natomiast to wskazywanie właściwego kierunku innym oraz wywieranie na nich pozytywnego wpływu poprzez wykorzystanie umiejętności rozwiązywania problemów. Przywództwo polega również na wyznaczeniu celów oraz podejmowaniu wspólnej pracy, by je osiągnąć. Ważne jest stworzenie przyjaznego oraz pełnego szacunku środowiska, gdzie postępuje się zgodnie z zasadami etyki.

3 Zwinność i umiejętność adaptacji do nowych warunków

Uczniowie powinni mieć możliwość samodzielnego dążenia do celów edukacyjnych, bez względu na drogę, jaką obiorą. Niezwykle cennymi obecnie kompetencjami są umiejętność uczenia się, zmiany niewłaściwych nawyków oraz zastępowania ich nowymi – korzystniejszymi. Uczniów nastawia się na myślenie elastyczne, na umiejętność adaptacji do nowych warunków. Równie ważne jest wyposażenie ich w takie cechy, które pozwolą na samodzielne rozwiązywanie problemów (zwinność i zdolność do adaptacji wymagają tak zwanego nieszablonowego myślenia, otwartości na zmiany oraz postawy elastycznej). 

4 Podejmowanie inicjatywy i przedsiębiorczość

Najprościej mówiąc: działanie, które nakierowane jest na osiągnięcie celu i polega na ogromnym zaangażowaniu jednostki, nazywane jest inicjatywą. Przedsiębiorczość natomiast to cecha, która kształtowana jest również u uczniów i ma na celu wdrożenie do organizacji i działania na rzecz realizacji zamierzonego celu. Inicjatywa i przedsiębiorczość wymagają od uczniów zdolności do podejmowania ryzyka, bycia elastycznym, ambitnym. Ważne jest, by wyznaczać sobie takie cele, które odpowiadają naszym predyspozycjom. Istotne jest też rozwijanie umiejętności, poszerzanie wiedzy i kompetencji. Uczniowie powinni być świadomi, kiedy i gdzie mogą szukać pomocy. 

Tab. 1. Umiejętności miękkie, które powinny być rozwijane we współczesnym świecie[1]

Pożądane umiejętności mające coraz 
większe znaczenie 
Nieistotne umiejętności mające coraz 
mniejsze znaczenie 
  1. Myślenie analityczne i innowacyjność
  2. Aktywne uczenie się i strategie uczenia się
  3. Kreatywność, oryginalność, inicjatywność
  4. Projektowanie i programowanie technologii
  5. Krytyczne myślenie i analiza
  6. Rozwiązywanie złożonych problemów
  7. Przywództwo (leadership) i wpływ społeczny
  8. Inteligencja emocjonalna
  9. Poszukiwanie przyczyn, istoty problemów i tworzenie idei
  10. Analiza systemów i ich ewaluacja
  1. Zręczność manualna, wytrwałość i precyzja
  2. Pamięć i zdolności werbalne, słuchowe, przestrzenne
  3. Zarządzanie zasobami finansowymi i materiałowymi
  4. Instalowanie i utrzymywanie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Katecheza"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dostęp do filmów szkoleniowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy