Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki katechety

15 maja 2020

NR 3 (Maj 2020)

Język w katechezie wczesnoszkolnej

7

Proces katechetyczny w wieku wczesnoszkolnym polega na wprowadzeniu dziecka w życie Kościoła. Katechizowany stopniowo i systematyczne poznaje prawdy wiary. Dzieje się to zarówno poprzez szkolne lekcje religii, które są częścią szeroko rozumianej katechezy, jak i poprzez katechezę parafialną, której terenem oddziaływania jest wspólnota parafialna. Parafia jest ważnym miejscem dla ochrzczonych, ponieważ to tam dokonuje się socjalizacja religijna. Kontakt dziecka z Bogiem należy stale inicjować, podtrzymywać i go pielęgnować na lekcji religii i w Kościele. Katechizowany powinien czuć radość z bycia przyjacielem Boga, czyli żyć z Nim w głębokiej relacji osobistej, a także z bycia we wspólnocie wierzących. 

Nasuwa się zatem pytanie: Czym jest język katechezy? Jest to specyficzny sposób mówienia o rzeczywistości, która dotyczy Boga i jego kontaktu z człowiekiem. 
 

W skład języka katechezy wchodzą: 

  • j. biblijny – historia zbawienia zawarta w Biblii, 
  • j. liturgiczny – tajemnica zbawienia dokonująca się w liturgii, 
  • j. egzystencjalny – zbawcze działanie Boga dokonujące się w życiu Kościoła i każdego chrześcijanina, 
  • j. doktrynalny – na którym oparta jest nauka Kościoła.


Rys psychologiczny dzieci w wieku wczesnoszkolnym

Celem poniższego artykułu jest znalezienie odpowiedniego „języka” w przekazie katechetycznym skierowanym do dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Z uwagi na fakt, że katecheza jest kierowana do konkretnego grona odbiorców, stąd wynika potrzeba bliższego ich poznania. Wiek wczesnoszkolny obejmuje dzieci od 6 do 9 lat (czyli uczniów klas I–III szkoły podstawowej). Należy pamiętać, że dzieci w młodszym wieku szkolnym cechują się chęcią poznawania świata poprzez zabawę. Dzieci coraz bardziej odznaczają się: zwiększoną koncentracją uwagi, spostrzegawczością i obserwacją zjawisk. Wobec dokonujących się zmian ich myślenie przestaje być konkretno-sytuacyjne, a staje się przyczynowo-skutkowe, a nawet logiczno-abstrakcyjne. Zaczynają odznaczać się zaangażowaniem w poznawanie świata, dlatego ich działanie staje się coraz bardziej świadome i celowe. Najpierw występuje nabywanie i przetwarzanie informacji na temat różnych dziedzin życia, a następnie przechodzi się do dokonywania operacji na konkretach. „Dzieci szkolne coraz częściej starają się zrozumieć treść tego, czego się uczą, dokonują samodzielnej analizy, przekształcenia i organizacji informacji zawartych w materiale. Wykorzystują przy tym rozmaite strategie pamięciowe”. Uczniowie w wieku szkolnym są chłonni wiedzy, stąd wskazówka, aby ich ciekawość umiejętnie wykorzystać w poznawaniu świata. Nauka powinna łączyć się z atrakcyjnością: zabawą, ruchem, śpiewem, muzyką, słuchowiskiem, pokazem obrazów, pracami plastycznymi. Na początku procesu uczenia się dzieci spełniają obowiązek nauki po to, by uzyskać pochwałę od rodziców i aprobatę nauczyciela. Z biegiem czasu zaczynają zdobywać nowe wiadomości i umiejętności dla siebie, często rywalizując z rówieśnikami. W katechezie inicjacyjnej, w przygotowaniu do sakramentu pokuty i pojednania, znaczącą rolę odgrywa rozwój moralny, który przechodzi swego rodzaju rewolucję: dziecko zauważa, że jego zachowanie może wyrządzać komuś przykrość, następnie przestrzega norm moralnych z uwagi na autorytet rodziców, a w konsekwencji przekonuje się o słuszność danych zasad moralnych podanych przez Boga i wciela je bardziej lub mniej świadomie.

Na podstawie rozwoju dziecka w fa­­­­­zie wczesnoszkolnej można wywnioskować, że język katechetyczny powinien być dla swojego odbiorcy atrakcyjny i interesujący. Dzieci ze swojej natury są ciekawe i spragnione poznawania świata, dlatego często pojawia się u nich pytanie: Dlaczego…? Uwzględniając rozwój dziecka, trzeba stosować bodźce atrakcyjności. Sam Bóg dla dziecka jest tajemnicą, dlatego też należy małemu człowiekowi pomóc w Jego odkrywaniu. Jeśli dla dziecka coś jest tajemnicze i atrakcyjne, to dziecko danym podmiotem lub przedmiotem jest zainteresowane. Na początku dzieci traktują Boga jako Kogoś większego od swoich rodziców, potem poznają go jako Ducha. Przypisują mu wiele cech, np. chłopcy: siłę i sprawiedliwość, a dziewczynki: dobroć i miłość. Dzieci cechuje jeszcze myślenie magiczne w stosunku do Boga, ale przeobraża się z czasem w myślenie logiczno-symboliczne, co staje się istotne podczas omawiania symboli eucharystycznych w przygotowaniu do I komunii św. Istotne staje się także poznanie tajemniczości kościoła (umożliwienie dzieciom podejścia do ołtarza, tabernakulum, konfesjonału, poznania z bliska szat liturgicznych czy naczyń eucharystycznych wraz z odpowiednim omówieniem). Należy przypomnieć, że uczeń rozwija swoją pamięć w sposób systematyczny i coraz szybszy oraz trwały, dlatego też wiek wczesnoszkolny jest odpowiedni do zapamiętywania pojęć, modlitw czy definicji katechizmowych. Dziecko zapamiętuje też obrazy czy ilustracje o charakterze religijnym, ale muszą być one wyraźne, obrazy powinny być proste i widoczne z daleka, a elementy obrazu dobrze rozmieszczone. Dla małego odbiorcy również kolorystyka ilustracji biblijnych czy religijnych musi być utrzymana w kolorach nasyconych (rozumianych jako podstawowe lub pochodne) i czystych. Warto również korzystać na lekcji religii z osiągnięć technologii komputerowych i internetowych: prezentacja multimedialna, film, gry religijne, np. dotyczące części mszy św., które są wyświetlane na tablicy interaktywnej. Ważne jest, aby katechizowani mieli poczucie, że lekcje religii nie są czymś przestarzałym, ale ich treści i przekaz są zawsze na czasie oraz aktualne. 

Jaki powinien być język w katechezie?

Katecheta w sposób jasny i precyzyjny powinien przekazywać wiedzę swoim uczniom. Nieodzowne stają się dbałość o spójność przekazu i odpowiedni dobór treści nauczania. Zdania powinny odznaczać się prawidłową składnią, bez błędów gramatycznych. Nauczyciel religii powinien również zwracać uwagę na swoją wyraźną wymowę, intonację głosu czy stosowanie odpowiednich przerywników, aby być dla dzieci zrozumiałym. Istotna staje się nawet mowa ciała katechety, czyli tzw. język niewerbalny. Katechizowani szybko wyłapują osobowość katechety, co wpływa na relacje z konkretną klasą. Zatem język religijny posiada wiele sposobów przekazywania treści informacyjnej. Na ogół przyjmuje się autonomię języka religii, który cechuje się obrazowością i wielowarstwowością. Dlatego należy dążyć do właściwego odczytania jego sensu, zwłaszcza wtedy, gdy się nim posługuje. To pozwala sensownie mówić o Bogu i do Boga. Dzieci w wieku młodszym nie są zdolne do myślenia wielowarstwowego. Pozostają one przy fabule, przy pierwszym znaczeniu przekazywanego tekstu. Zazwyczaj bardzo trudno jest im tę granicę przekroczyć. Pierwszoklasista nie może odróżnić obrazu od jego metaforycznego znaczenia. W katechezie należy u dzieci rozwijać zdolności stopniowego przechodzenia z myślenia jednowarstwowego, literalnego, w wielowarstwowe. Dzieci powinny być wprowadzone w myślenie symboliczne, które jest charakterystyczne dla języka religijnego. 

Dlatego potrzeba, aby podręczniki katechetyczne i lekcje religii przeprowadzać w taki sposób, aby młodzi uczniowie mogli dojść do zrozumienia obrazowości i wielowarstwowości języka religijnego. W konsekwencji może to doprowadzić do uchwycenia ukrytego sensu w tekście. Należy też zapoznać dzieci z wielowarstwowym znaczeniem słów, licznych zwrotów, przysłów z mowy codziennej. Trzeba uczyć najmłodszych dostrzegania właściwego sensu nawet z większych tekstowo całości języka religijnego. Powinno się zadbać, aby dziecko miało już styczność z przedmiotami sakralnymi, mającymi znaczenie symboliczno-religijne, takimi jak: woda święcona, krzyż, ołtarz, świece, wieczna lampka, dzwonki kościelne, różaniec. Należy też wyjaśniać symbolikę świąt kościelnych, obrzędów poświęcenia wodą święconą, klękania i żegnania się. Bardzo istotną kwestią jest praca ucznia z poszczególnymi przypowieściami, np. gdzie Bóg jest przedstawiany jako Dobry Pasterz, Miłosierny Ojciec, Litościwy Król. Przedstawienie Boga w takiej symbolice słownej jest ważne w ukazaniu cech Boga Ojca, który dla dzieci w fazie początkowej jest czystą abstrakcją, a teraz nabiera pewnych zarysów. Nauczanie symboliczne powinno dotyczyć nie tylko tekstów, lecz także znaczenia obrazów, np. winogrona, kłosy, oraz gestów podczas liturgii (wyjaśnienie, co oznacza postawa stojąca, klęcząca, siedząca itp.).

Język przeżyć religijnych w katechezie

Język odgrywa wyjątkową rolę w zakresie informacji zwrotnej uczniów w kwestii owocności przekazu katechetycznego. Inicjatorem działań podjętych na lekcji religii jest katecheta, zwłaszcza kiedy sprawa dotyczy...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Katecheza"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dostęp do filmów szkoleniowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy